Một trong những lỗi vận hành nguy hiểm đối với bơm cánh khế là để bơm hoạt động khi không có môi chất đi vào buồng bơm. Trong thực tế, tình trạng này có thể xảy ra khi bồn hết chất, van đầu hút chưa mở, đường hút bị tắc hoặc bơm không nhận đủ môi chất nhưng động cơ vẫn tiếp tục quay.

Với bơm cánh khế chạy khô, bộ phận chịu ảnh hưởng đáng kể là phớt cơ khí. Tài liệu hướng dẫn LIGAO RT quy định không được lắp đặt bơm trong hệ thống có khả năng chạy khô, tức là không có môi chất cấp vào bơm, trừ trường hợp phớt cơ khí được trang bị hệ thống cấp chất lỏng hỗ trợ phù hợp.

Ngoài ra, trong phần hướng dẫn khởi động, LIGAO cũng nêu rõ chạy khô bị cấm vì có thể làm hỏng phớt cơ khí.

Vì vậy, nguyên tắc cần nhớ là:

Có môi chất trước – khởi động bơm sau.

Bơm cánh khế chạy khô là gì?

Chạy khô là tình trạng bơm vẫn hoạt động nhưng không có hoặc không đủ môi chất đi qua buồng bơm theo điều kiện vận hành yêu cầu.

Trường hợp dễ hiểu nhất là:

Bồn hết chất → bơm vẫn chạy → bơm chạy khô.

Tuy nhiên, chạy khô không chỉ xảy ra khi bồn hoàn toàn hết môi chất.

Một hệ thống vẫn có thể còn chất trong bồn nhưng bơm không nhận được chất vì:

Van đầu hút đang đóng.
Đường ống hút bị tắc.
Bộ lọc phía hút bị tắc.
Có không khí trong đường ống.
Mối nối đường hút bị rò khí.
Bơm đặt quá cao so với bồn.
Đường hút quá dài.
Ống hút quá nhỏ.
Môi chất quá nhớt nên không cấp kịp vào bơm.

Bảng xử lý sự cố của LIGAO cũng liệt kê nhiều nguyên nhân phía hút như áp suất đầu vào quá thấp, đường hút quá dài, bộ lọc hoặc đường hút bị tắc, đường ống quá nhỏ hoặc có quá nhiều van và co.

Do đó:

Bồn còn chất không có nghĩa chắc chắn bơm không chạy khô. Điều quan trọng là môi chất có thực sự tới được đầu hút của bơm hay không.

Tại sao bơm cánh khế không được chạy khô?

Tài liệu LIGAO RT đưa ra cảnh báo rất rõ: không được chạy khô vì có thể làm hỏng phớt cơ khí.

Về mặt kỹ thuật, phớt cơ khí làm việc tại khu vực trục quay đi qua thân bơm. Các bề mặt phớt làm việc với nhau trong điều kiện có ma sát.

Khi bơm có môi chất, khu vực phớt có điều kiện làm việc thuận lợi hơn về bôi trơn và tản nhiệt.

Khi mất môi chất:

Không có chất lỏng
→ điều kiện bôi trơn và làm mát suy giảm
→ ma sát tại bề mặt phớt tăng
→ nhiệt phát sinh nhiều hơn
→ phớt có nguy cơ bị hư hỏng
→ sau đó có thể xuất hiện rò rỉ môi chất

Phần giải thích trên là diễn giải kỹ thuật về cơ chế làm việc của phớt cơ khí; còn yêu cầu trực tiếp từ LIGAO là không được chạy khô vì có thể làm hỏng phớt.

Không nên cố gắng thử xem bơm có thể chạy khô được bao lâu.

Tài liệu LIGAO không đưa ra một khoảng thời gian chạy khô an toàn để người vận hành chủ động thử.

Vì vậy:

Không có cơ sở để coi vài giây hoặc vài phút chạy khô là an toàn nếu nhà sản xuất không cho phép.

Phớt cơ khí có vai trò gì trong bơm cánh khế?

Phớt cơ khí là bộ phận làm kín tại vị trí trục quay đi qua thân bơm.

Nhiệm vụ chính của phớt là hạn chế môi chất trong buồng bơm rò ra ngoài theo trục.

Trong bơm cánh khế LIGAO RT, phớt cơ khí là một trong những bộ phận quan trọng của cụm đầu bơm.

Khi phớt hoạt động đúng:

Môi chất được giữ trong buồng bơm → hạn chế rò rỉ ra ngoài → bơm vận hành ổn định.

Khi phớt bị hư hỏng:

Có thể xuất hiện rò rỉ.
Mức độ rò có thể tăng theo thời gian.
Hệ thống có thể phải dừng để kiểm tra và thay thế phớt.

Tài liệu LIGAO cũng yêu cầu nếu phát hiện phớt bị rò rỉ hoặc hư hỏng nghiêm trọng thì cần kiểm tra, điều chỉnh hoặc thay thế phù hợp.

Do đó, bảo vệ phớt cơ khí cũng chính là bảo vệ khả năng làm kín và độ ổn định của toàn bộ bơm.

Vì sao chạy khô làm phớt cơ khí nóng lên?

Có thể hình dung hai trạng thái.

Khi bơm có môi chất:

Môi chất đi qua buồng bơm → khu vực phớt có điều kiện làm việc bình thường → nhiệt được kiểm soát tốt hơn.

Khi bơm chạy khô:

Không có môi chất → khả năng bôi trơn và làm mát giảm → ma sát khô tăng → nhiệt độ bề mặt phớt tăng.

Nếu tình trạng này tiếp tục, bề mặt làm kín có thể bị tổn thương.

Điều nguy hiểm là bơm có thể vẫn quay bình thường trong khi người vận hành chưa nhìn thấy ngay dấu hiệu bên ngoài.

Không phải lúc nào bơm chạy khô cũng lập tức:

Kêu rất to.
Dừng động cơ.
Rò rỉ ngay.
Cháy hỏng thấy rõ bằng mắt.

Vì vậy không nên dùng việc “bơm vẫn quay” để kết luận rằng bơm chưa bị ảnh hưởng.

Bơm vẫn quay được không có nghĩa phớt cơ khí vẫn đang làm việc an toàn.

Bơm cánh khế chạy khô có thể gây hậu quả gì?

Hư hỏng phớt cơ khí

Đây là hậu quả được LIGAO cảnh báo trực tiếp.

Trong phần khởi động, hãng nêu rõ chạy khô bị cấm vì có thể làm hỏng phớt cơ khí.

Phớt là bộ phận làm kín có bề mặt làm việc chính xác. Khi điều kiện bôi trơn hoặc làm mát thay đổi bất lợi, nguy cơ tổn thương bề mặt làm kín tăng lên.

Có thể xuất hiện rò rỉ môi chất

Sau khi phớt bị tổn thương, khả năng làm kín có thể suy giảm.

Khi bơm được cấp chất trở lại, người vận hành có thể phát hiện:

Rò nhẹ ở khu vực trục.
Rò tăng dần.
Môi chất chảy ra ngoài.
Phải dừng máy để kiểm tra phớt.

Không phải mọi trường hợp chạy khô đều ngay lập tức gây rò rỉ, vì mức độ hư hỏng còn phụ thuộc vào điều kiện vận hành và cấu hình phớt.

Nhiệt độ khu vực phớt có thể tăng

Ma sát tại các bề mặt làm kín tạo ra nhiệt.

Khi thiếu môi chất, điều kiện tản nhiệt và bôi trơn kém hơn, do đó nhiệt độ tại bề mặt làm việc có thể tăng.

Không nên đưa ra một giá trị nhiệt độ cụ thể nếu không có dữ liệu từ nhà sản xuất.

Bơm có thể vẫn hoạt động nhưng phớt đã bị ảnh hưởng

Đây là một trong những điểm dễ khiến người vận hành chủ quan.

Có thể xảy ra tình trạng:

Bơm chạy khô → bổ sung môi chất → bơm vẫn hút và đẩy → tưởng rằng không có vấn đề.

Nhưng sau một thời gian:

phớt bắt đầu rò → phải dừng máy → phát sinh chi phí thay phớt và thời gian dừng hệ thống.

Vì vậy, nếu đã xác định bơm từng chạy khô, nên kiểm tra tình trạng phớt trước khi tiếp tục vận hành dài hạn.

Bồn còn môi chất tại sao bơm vẫn có thể chạy khô?

Đây là một hiểu nhầm rất phổ biến.

Nhiều người nghĩ rằng:

“Trong bồn vẫn còn chất thì bơm không thể chạy khô.”

Điều này chưa chắc đúng.

Thực tế cần kiểm tra cả tuyến:

Bồn chứa → van → bộ lọc → đường hút → đầu hút bơm → buồng bơm.

Nếu bất kỳ vị trí nào trên tuyến này bị gián đoạn, môi chất có thể không tới được bơm.

Van đầu hút đang đóng

Đây là nguyên nhân đơn giản nhưng rất dễ xảy ra.

Bồn có đầy môi chất nhưng van hút đang đóng thì bơm vẫn không nhận được chất.

Trước khi khởi động, LIGAO yêu cầu van phía hút và phía đẩy phải mở hoàn toàn và đường ống không bị tắc.

Bộ lọc phía hút bị tắc

Bộ lọc giúp giữ dị vật nhưng nếu bị bẩn hoặc tắc thì lại trở thành điểm cản trở dòng chảy.

LIGAO yêu cầu nếu sử dụng bộ lọc phía hút phải kiểm tra tổn thất áp suất tại lưu lượng thực tế để tránh điều kiện hút bất lợi.

Khi bộ lọc bị tắc nặng, môi chất có thể không cấp đủ cho bơm.

Đường hút bị tắc

Một số môi chất có thể:

Đông đặc khi nguội.
Kết tinh.
Đóng cặn.
Mang theo dị vật.
Tạo mảng bám trong đường ống.

Nếu đường hút bị nghẹt, bơm có thể không nhận đủ chất mặc dù bồn vẫn còn đầy.

Bảng xử lý sự cố LIGAO cũng liệt kê bộ lọc hoặc đường hút bị tắc là nguyên nhân gây lưu lượng thấp hoặc bơm không hút được.

Đường hút bị lọt khí

Không khí có thể xâm nhập qua:

Mối nối không kín.
Gioăng.
Mặt bích.
Đường ống hút bị hở.

Tài liệu xử lý sự cố LIGAO có đề cập không khí trong đường ống hoặc rò rỉ tại các mối nối là nguyên nhân gây tình trạng hút không ổn định.

Đường hút quá dài hoặc quá nhỏ

LIGAO yêu cầu đường hút phải:

Có đường kính ít nhất bằng đầu kết nối của bơm.
Càng ngắn càng tốt.
Hạn chế co, tê và các điểm cản trở.

Nếu đường hút quá dài hoặc quá nhỏ, môi chất có thể không cấp đủ cho bơm.

Bơm đặt quá cao so với bồn

Nếu bơm đặt cao hơn mức chất lỏng, điều kiện hút trở nên khó khăn hơn.

LIGAO khuyến nghị bố trí bơm thấp hơn bồn để môi chất tự chảy vào bơm và giảm không khí trong hệ thống.

Chất có độ nhớt cao có làm tăng nguy cơ thiếu môi chất không?

Có thể.

Bơm cánh khế được sử dụng nhiều cho môi chất có độ nhớt cao, nhưng điều đó không có nghĩa bơm có thể tự hút mọi loại chất đặc trong mọi điều kiện đường ống.

Khi độ nhớt tăng:

Môi chất khó chảy hơn
→ tổn thất trên đường hút tăng
→ khả năng cấp chất vào đầu hút giảm
→ buồng bơm có thể không được điền đầy hoàn toàn

Đặc biệt nếu tốc độ bơm quá cao:

Rôto quay nhanh → buồng bơm mở ra nhanh → môi chất quá nhớt không kịp điền đầy → lưu lượng thực tế giảm.

Tài liệu LIGAO đề cập với môi chất có độ nhớt cao nên tăng điều kiện cấp liệu phía hút bằng cách bố trí bồn ở vị trí cao hơn.

Trong phần xử lý sự cố, nếu môi chất quá nhớt để vận chuyển, hãng cũng đề cập giải pháp giảm tốc độ và chuyển sang rôto có khả năng vận chuyển lớn hơn.

Cần phân biệt:

Chạy khô hoàn toàn: gần như không có môi chất trong buồng bơm.

Cấp liệu không đủ: vẫn có môi chất nhưng không điền đầy buồng bơm.

Cả hai đều là điều kiện không thuận lợi và cần được xử lý.

Khi nào phớt cơ khí cần hệ thống cấp chất lỏng hỗ trợ?

LIGAO có một ngoại lệ đáng chú ý.

Tài liệu nêu rằng không nên lắp bơm vào hệ thống nơi bơm có khả năng chạy khô, trừ trường hợp phớt cơ khí được trang bị hệ thống cấp chất lỏng hỗ trợ.

Hệ thống này được dùng để hỗ trợ điều kiện làm việc của phớt trong những cấu hình đặc biệt.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng:

Có hệ thống cấp chất lỏng cho phớt không đồng nghĩa toàn bộ bơm được phép chạy khô tùy ý.

Khả năng vận hành phải căn cứ vào:

Kiểu phớt.
Cấu hình thực tế.
Môi chất.
Điều kiện vận hành.
Hướng dẫn của nhà sản xuất.

Không nên tự suy diễn rằng chỉ cần có cấp chất lỏng cho phớt là bơm có thể chạy không tải liên tục.

Làm thế nào nhận biết nguy cơ bơm cánh khế chạy khô?

Người vận hành nên quan sát cả trước và trong quá trình chạy.

Một số dấu hiệu cần kiểm tra:

Mức môi chất trong bồn xuống quá thấp.
Không thấy môi chất cấp vào đường hút.
Lưu lượng giảm bất thường.
Bơm mất lưu lượng.
Bộ lọc đầu hút bị tắc.
Đường hút có dấu hiệu lọt khí.
Bơm phát sinh tiếng ồn bất thường.
Khu vực phớt xuất hiện nhiệt bất thường.
Sau sự cố có rò rỉ tại khu vực phớt.

Các dấu hiệu này không có nghĩa chắc chắn bơm đang chạy khô, nhưng là cơ sở để dừng kiểm tra thay vì tiếp tục vận hành.

Đặc biệt với hệ thống kín, người vận hành không thể chỉ nhìn bồn mà xác định môi chất đã tới bơm.

Cần kiểm tra gì trước khi khởi động bơm cánh khế?

LIGAO yêu cầu trước khi vận hành phải kiểm tra thiết bị sạch, đường ống kín, van hút và van đẩy mở hoàn toàn, đường ống không bị tắc, đồng thời cấm chạy khô.

Có thể sử dụng bảng kiểm tra sau:

Hạng mục	Nội dung cần kiểm tra
Bồn chứa	Có đủ môi chất
Van đầu hút	Đã mở
Đường hút	Không bị tắc
Bộ lọc	Sạch, không nghẹt
Mối nối	Kín, không lọt khí
Môi chất	Thực sự tới được đầu hút bơm
Phớt cơ khí	Không có dấu hiệu rò hoặc bất thường
Hệ thống cấp chất lỏng cho phớt	Hoạt động nếu bơm có trang bị
Chiều quay	Đúng
Van đầu đẩy	Mở theo yêu cầu vận hành
Toàn hệ thống	Không có điểm cản trở bất thường

Điểm quan trọng nhất:

Không chỉ kiểm tra bồn còn chất mà phải xác nhận môi chất thực sự có thể đi từ bồn tới đầu hút bơm.

Nếu phát hiện bơm đang chạy khô phải làm gì?

Nếu phát hiện bơm cánh khế chạy khô, không nên tiếp tục chạy với hy vọng bơm sẽ tự hút lại.

Nên thực hiện theo trình tự:

Dừng bơm theo quy trình an toàn của hệ thống.
Ngăn bơm tự khởi động trở lại ngoài ý muốn.
Kiểm tra mức môi chất trong bồn.
Kiểm tra trạng thái van đầu hút.
Kiểm tra bộ lọc.
Kiểm tra đường hút có bị tắc hoặc lọt khí không.
Kiểm tra điều kiện cấp liệu tới đầu hút.
Kiểm tra khu vực phớt cơ khí.
Chỉ vận hành trở lại sau khi đã xử lý nguyên nhân.

Nếu sau sự cố xuất hiện:

Rò rỉ.
Tiếng ồn bất thường.
Nhiệt bất thường.
Phớt có dấu hiệu hư hỏng.

thì cần kiểm tra kỹ trước khi tiếp tục sử dụng.

Không nên tháo bơm hoặc các kết nối khi hệ thống vẫn còn áp suất. LIGAO yêu cầu không được tháo các bộ phận cho tới khi chắc chắn môi chất đang chịu áp không thể thoát ra gây nguy hiểm.

8 nguyên nhân thường khiến bơm cánh khế chạy khô

1. Bồn chứa hết môi chất

Nguyên nhân: người vận hành không theo dõi mức bồn.

Hậu quả: đường hút không còn nguồn cấp.

Phòng tránh: theo dõi mức chất và quy trình vận hành.

2. Van đầu hút chưa mở

Nguyên nhân: quên thao tác van trước khi khởi động.

Hậu quả: bơm quay nhưng không nhận được môi chất.

Phòng tránh: đưa trạng thái van vào bảng kiểm tra trước khởi động.

3. Bộ lọc đầu hút bị tắc

Nguyên nhân: cặn hoặc dị vật tích tụ.

Hậu quả: môi chất không cấp đủ.

Phòng tránh: kiểm tra và vệ sinh bộ lọc định kỳ.

4. Đường hút bị tắc

Nguyên nhân: dị vật, cặn, kết tinh hoặc môi chất đông đặc.

Hậu quả: dòng cấp vào bơm bị gián đoạn.

Phòng tránh: làm sạch đường ống và kiểm tra môi chất trước vận hành.

5. Đường hút bị lọt khí

Nguyên nhân: mối nối không kín.

Hậu quả: bơm nhận hỗn hợp khí và môi chất hoặc không hút ổn định.

Phòng tránh: kiểm tra độ kín toàn bộ tuyến hút.

6. Bơm đặt quá cao so với bồn

Nguyên nhân: bố trí mặt bằng chưa phù hợp.

Hậu quả: điều kiện hút trở nên bất lợi.

Phòng tránh: nếu có thể, bố trí bơm thấp hơn bồn hoặc cải thiện điều kiện cấp liệu.

7. Môi chất quá nhớt

Nguyên nhân: độ nhớt cao, đường hút không phù hợp hoặc tốc độ bơm quá lớn.

Hậu quả: môi chất không kịp điền đầy buồng bơm.

Phòng tránh: tối ưu đường hút và tốc độ vận hành.

8. Khởi động khi chưa kiểm tra hệ thống

Đây là nguyên nhân mang tính vận hành nhưng rất phổ biến.

Hậu quả: van chưa mở, bồn không đủ chất hoặc đường ống chưa sẵn sàng nhưng bơm đã chạy.

Phòng tránh: luôn sử dụng bảng kiểm tra trước khởi động.

5 nguyên tắc phòng tránh bơm cánh khế chạy khô

Có thể ghi nhớ 5 nguyên tắc đơn giản:

1. Luôn đảm bảo bồn chứa có đủ môi chất.

2. Đảm bảo van đầu hút đã mở và đường hút thông thoáng.

3. Không để bộ lọc phía hút bị tắc.

4. Thiết kế đường hút phù hợp với độ nhớt của môi chất.

5. Chỉ khởi động khi chắc chắn môi chất đã có thể cấp tới bơm.

Đối với hệ thống có nguy cơ hết môi chất trong khi vận hành, nên xem xét biện pháp giám sát và bảo vệ phù hợp với toàn bộ dây chuyền.

Câu hỏi thường gặp về bơm cánh khế chạy khô

Bơm cánh khế có được chạy khô vài giây không?

Không nên chủ động thử.

Tài liệu LIGAO không đưa ra thời gian chạy khô an toàn và quy định chạy khô bị cấm vì có thể làm hỏng phớt cơ khí.

Vì vậy không nên coi vài giây chạy khô là điều kiện vận hành bình thường.

Tại sao chạy khô dễ làm hỏng phớt?

Khi không có môi chất, điều kiện bôi trơn và làm mát tại bề mặt làm việc của phớt có thể suy giảm. Ma sát và nhiệt tăng lên, từ đó làm tăng nguy cơ tổn thương bề mặt làm kín.

Bồn còn chất thì bơm có thể chạy khô không?

Có thể.

Nếu van hút đóng, đường hút bị tắc, bộ lọc nghẹt, đường ống lọt khí hoặc điều kiện hút không đáp ứng thì môi chất vẫn có thể không tới được bơm.

Bơm cánh khế có khả năng hút thì có được chạy khô không?

Không nên đánh đồng hai khái niệm.

Khả năng hút của bơm là khả năng đưa môi chất vào bơm trong một điều kiện nhất định.

Khả năng chạy khô là khả năng bơm vận hành khi không có môi chất.

LIGAO vẫn quy định không được chạy khô nếu phớt không có cấu hình hỗ trợ phù hợp.

Có hệ thống cấp chất lỏng cho phớt thì bơm có được chạy khô không?

Không nên kết luận tuyệt đối.

Tài liệu LIGAO có đề cập ngoại lệ đối với phớt được trang bị hệ thống cấp chất lỏng hỗ trợ, nhưng không có nghĩa mọi bơm có cấu hình này đều được phép chạy khô vô thời hạn.

Phải căn cứ cấu hình và hướng dẫn cụ thể của nhà sản xuất.

Sau khi bơm chạy khô có cần thay phớt ngay không?

Không nhất thiết phải kết luận ngay rằng phớt phải thay.

Cần kiểm tra:

Có rò rỉ hay không.
Bề mặt phớt có dấu hiệu bất thường hay không.
Nhiệt độ và tiếng ồn có bất thường không.
Bơm có vận hành ổn định sau khi cấp lại môi chất không.

Nếu phớt đã bị tổn thương thì cần sửa chữa hoặc thay thế phù hợp.

Kết luận – Không để bơm quay khi chưa có môi chất

Bơm cánh khế chạy khô là tình trạng cần đặc biệt tránh trong quá trình vận hành. Với bơm cánh khế LIGAO RT, nhà sản xuất quy định rõ không được chạy khô vì có thể làm hỏng phớt cơ khí.

Có thể ghi nhớ chuỗi nguyên nhân:

Không có môi chất → điều kiện làm việc của phớt bị ảnh hưởng → ma sát và nhiệt có thể tăng → phớt có nguy cơ hư hỏng → có thể xuất hiện rò rỉ.

Quan trọng hơn, bồn còn môi chất chưa đủ để kết luận bơm đang an toàn. Van hút, bộ lọc, độ kín đường ống, chiều dài đường hút, vị trí bơm và độ nhớt của môi chất đều có thể ảnh hưởng tới khả năng cấp chất vào bơm.

Nguyên tắc vận hành đơn giản nhất là: